Kuifje woont in Zandvoort

- Tussen Zandvoort en de wereld: het avontuurlijke leven van Arnold-Jan Scheer - 

Als Arnold-Jan Scheer ergens binnenloopt, weet je nooit helemaal waar het gesprek eindigt. Dit is zijn verhaal, opgetekend door Mick Boskamp.

Voor je het weet gaat het van een monnik op de Dam naar een tatoeëerder op de Wallen, van een paus in Rome naar een zwerver in Amsterdam, van Antarctica naar Zandvoort. Alsof zijn leven bestaat uit een aaneenschakeling van avonturen waar hij zelf min of meer toevallig in terecht komt. Dat is misschien ook de reden waarom de vergelijking met Kuifje zo goed past.

Niet de Kuifje van de kuif of het hondje. Maar de verslaggever die voortdurend nieuwsgierig genoeg is om een zijstraat in te slaan, een onbekende aan te spreken of een verhaal te volgen waarvan niemand weet waar het zal eindigen.

Die nieuwsgierigheid loopt als een rode draad door het leven van de filmmaker, journalist, schrijver, televisiemaker en levende legende, die enkele jaren geleden samen met zijn vrouw Tineke neerstreek in Zandvoort.

Als kind was hij al een observator. Terwijl anderen luisterden naar wat de meester vertelde, keek hij naar de mensen om zich heen. Naar hun gebaren, hun eigenaardigheden en de manier waarop ze zich gedroegen. Dat kijken is hij nooit meer kwijtgeraakt.

Paradijsvogels 

Misschien verklaart dat ook zijn fascinatie voor mensen die buiten de gebaande paden leven. De kleurrijke figuren die later bekend zouden worden als paradijsvogels. Mensen die door anderen soms als vreemd werden ervaren, maar die Arnold-Jan juist interessant vond. Hij zag in hen geen curiositeit, maar een verhaal.

Die belangstelling bracht hem uiteindelijk bij televisieprogramma’s als Showroom en later bij zijn eigen succesvolle reeks Paradijsvogels. Lang voordat reality-tv bestond, maakte hij televisie over mensen die nergens anders een podium kregen. Niet omdat ze beroemd waren, maar omdat ze zichzelf waren. Zelf spreekt hij daar opvallend bescheiden over.

Terwijl hij zonder moeite verhalen vertelt, o.a. uit zijn Nieuwe Revu-tijd, over ontmoetingen met politici, kunstenaars, criminelen, zwervers en wereldreizigers, lijkt hij vooral geïnteresseerd in wat hen mens maakt. Oordelen doet hij liever niet. Observeren wel. Dat leverde hem niet alleen een indrukwekkend oeuvre op, maar ook een unieke blik op de wereld.

Die blik bracht hem ver buiten Nederland. Hij reisde als journalist door het Midden-Oosten, bezocht India, Marokko en reisde zelfs naar Antarctica. Waar anderen op zoek gingen naar conflicten, sensatie of bevestiging van hun eigen gelijk, zocht Arnold-Jan vooral naar mensen. Naar hun verhalen, hun gebruiken en hun manier van leven.
Dat leverde soms onverwachte ontmoetingen op, maar ook een houding die zijn hele carrière zou kenmerken. Nieuwsgierigheid zonder vooroordeel.

Wie hem hoort vertellen, merkt dat hij zich net zo gemakkelijk thuis voelt in een Amsterdams volkscafé als in een afgelegen bergdorp of een verre woestijn. Overal ziet hij dezelfde ingrediënten: mensen die proberen iets van hun leven te maken.

Professioneel illusionist 

Naast journalist en documentairemaker was hij ook actief in een totaal andere wereld: die van de illusie. Jarenlang bouwde hij decors, bedacht hij trucs en werkte hij mee aan projecten waarin werkelijkheid en verbeelding door elkaar liepen. Ook daar kwam steeds dezelfde fascinatie terug. De vraag hoe mensen kijken. Wat ze zien. En wat ze juist niet zien. Dat hij naast al zijn bezigheden ook nog een professioneel illusionist is, mag dan ook geen verbazing wekken.

Voor de speelfilm De Illusionist met Freek de Jonge hielp hij onder meer met het vinden van markante gezichten voor de cast. Opnieuw bleken zijn oog voor karakter en zijn liefde voor bijzondere persoonlijkheden van grote waarde. Hij wist vaak precies wie een scène geloofwaardig kon maken.

Documentaires

Toch blijft zijn naam vooral verbonden aan zijn documentairewerk. Voor zijn unieke documentaire Het Hart van Amsterdam, die een groot bioscoopsucces blijkt te zijn, filmde hij meer dan veertig jaar lang dezelfde buurt en dezelfde mensen. Een bijna onvoorstelbare periode, waarin niet alleen de stad veranderde, maar ook de maker zelf.
Wie de film ziet, kijkt niet alleen naar Amsterdam.
Je kijkt naar de tijd.?
Naar mensen die ouder worden.?
Naar vriendschappen die ontstaan en verdwijnen.?
Naar een stad die voortdurend van gezicht verandert.?
En naar een filmmaker die geduldig blijft registreren.

Sint-Nicolaas

Dat geduld kenmerkt ook zijn andere grote project. Voor een documentaire over Europese Sint-Nicolaas tradities reisde hij tientallen jaren door Europa. Hij ontdekte hoe oud de wortels van het feest werkelijk zijn en kwam terecht op plekken waar eeuwenoude gebruiken nog altijd levend zijn. Het werd opnieuw een project van de lange adem. Arnold-Jan lijkt simpelweg niet gebouwd voor snelle verhalen. Misschien komt dat omdat hij liever kijkt dan concludeert.

Dat maakt hem soms ook kritisch op de moderne journalistiek. Niet uit bitterheid, maar uit zorg. Hij heeft meegemaakt hoe redacties veranderden, hoe doelgroepen belangrijker werden en hoe verhalen soms al vastlagen voordat een journalist op pad ging. Zelf bleef hij liever dwalen. Zoals Kuifje. Gewoon kijken waar een verhaal hem bracht.

Die houding verklaart misschien ook waarom hij zich soms verbaast over Zandvoort.
Niet omdat hij het dorp niet waardeert. Integendeel. Hij geniet van de natuur, het strand en de ruimte die hij hier vond. Zijn vrouw verlangde naar groen en rust. Hij wilde dicht bij Amsterdam blijven. Zandvoort bleek de perfecte middenweg.

Kleur geven aan de gemeenschap 

Maar tegelijkertijd ziet hij ook hoeveel verhalen, creativiteit en bijzondere mensen hier rondlopen. Misschien wel meer dan het dorp zelf soms beseft. Hij noemt kunstenaars, verzamelaars, makers, ondernemers en originele geesten. Mensen die volgens hem meer aandacht verdienen. Niet omdat ze beroemd zijn, maar omdat ze kleur geven aan een gemeenschap. Het is een gedachte die goed past bij iemand die zijn hele leven heeft gekeken naar wat anderen over het hoofd zien.

Zelf woont hij inmiddels al enkele jaren in Zandvoort, samen met zijn Tineke dus, met wie hij al meer dan veertig jaar lief en leed deelt. Terwijl zij de rust van de natuur omarmde, bleef hij nieuwsgierig naar de mensen. Dat is nooit veranderd. Nog altijd kijkt hij aandachtig naar voorbijgangers op straat. Nog altijd raakt hij gefascineerd door eigenaardigheden, onverwachte ontmoetingen en kleine verhalen die anderen misschien niet eens opmerken.

Misschien is dat uiteindelijk het geheim van Arnold-Jan Scheer. Niet zijn films. Niet zijn boeken. Niet zijn televisieprogramma’s. Niet zijn reizen. Maar zijn vermogen om nieuwsgierig te blijven. Om in ieder mens een verhaal te zien.

Op zijn leeftijd zouden veel mensen terugkijken op hun leven. Arnold-Jan Scheer kijkt nog altijd om zich heen.